Atıksu Geri Kazanım ve Yeniden Kullanım Sistemleri

Atıksu geri kazanımı neden gündemde?

Su fiyatı, kuyu ruhsatı sınırlamaları ve sıkılaşan deşarj koşulları, fabrikaların arıtılmış atıksuyu bir maliyet kalemi değil bir su kaynağı olarak görmesini sağlıyor. Mevzuat da bu yönde: Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği atıksu yönetiminde döngüsel ekonomi ilkelerine uygun olarak geri dönüşümün ve yeniden kullanımın teşvikini ilkeler arasında sayar. Su Verimliliği Yönetmeliği ise atık suları, yağmur suyunu, gri suyu, acı suyu ve deniz suyunu “geleneksel olmayan su kaynakları” olarak tanımlar ve bunların kullanılmasını ilke olarak benimser. Ayrıntılar için su verimliliği sayfamıza bakabilirsiniz.

Arıtılmış atıksu nerelerde yeniden kullanılır?

Atıksu Arıtma Tesisleri Teknik Usuller Tebliği’ne 2022’de eklenen maddeler kullanım alanlarını şöyle düzenler:

Kullanım alanı	Tebliğdeki düzenleme
Tarımsal sulama	Sulama suyu kalite kriterleri (Tebliğ ve SKKY madde 28)
Endüstriyel tesislerde yeniden kullanım	Madde 22/B: tavsiye niteliğindeki kriterler EK 7, başlık 7.2
Genel temizlik, yangın suyu, maden ve hazır beton endüstrisinde toz kontrolü ve saha sulaması, gri suyun pisuvar ve sifon suyu olarak kullanımı	Madde 22/C: kriterler EK 7, başlık 7.3
Çevresel yeniden kullanım	Madde 22/A: kriterler kullanım amacına göre Bakanlıkça belirlenir

Fabrikalarda en sık karşılaştığımız kullanımlar soğutma kulesi takviye suyu, kazan besleme suyu ön kademesi, yıkama ve temizlik suyu, proses suyu, saha ve peyzaj sulamasıdır. Her kullanımın istediği su kalitesi farklı olduğu için geri kazanım tesisini kullanım amacından geriye doğru tasarlarız.

Geri kazanım tesisi nasıl kurgulanır?

Geri kazanım çoğunlukla mevcut arıtma tesisinin çıkışına eklenen bir “ileri arıtma” zinciridir:

Kararlı bir biyolojik ve fiziko-kimyasal arıtma: Geri kazanımın ön şartı, çıkışı dalgalanmayan bir ana arıtmadır. Gerekirse mevcut tesisi revize ederiz.
Askıda katı ve bulanıklık giderimi: Kum filtre, disk filtre veya ultrafiltrasyon. Biyolojik arıtma ile membranı tek adımda birleştiren MBR bu aşamada güçlü bir seçenektir.
Tuz ve çözünmüş madde giderimi: Proses ve kazan suyu gibi yüksek kalite isteyen kullanımlarda ters ozmoz veya nanofiltrasyon.
Dezenfeksiyon: UV veya klorlama; sulama ve temizlik kullanımlarında özellikle önemlidir.
Depolama, dağıtım ve izleme: Ayrı renkli hat, depo, debimetre ve kalite ölçümü. Yeniden kullanılan miktar ve amaç atıksu bilgi sistemine girilir.

Konsantre yönetimi: işin en zor kısmı

Ters ozmoz gibi membran süreçleri suyun bir kısmını geri kazanırken tuzları ve kirleticileri daha küçük bir hacimde, konsantre olarak bırakır. SKKY madde 28, bu konsantrenin alıcı ortama deşarjında Bakanlıkça belirlenecek deşarj kriterlerinin sağlanmasını zorunlu tutar. Bu nedenle geri kazanım oranını, konsantrenin nereye gideceğini ve gerekiyorsa buharlaştırma gibi ek adımları tasarımın en başında birlikte değerlendiririz.

Sıfır sıvı deşarj (ZLD)

Sıfır sıvı deşarjda tesisten dışarıya sıvı atıksu çıkmaz: su geri kazanılır, konsantre buharlaştırma ve kristalizasyonla katı atığa dönüştürülür. Yatırım ve enerji gideri yüksek olduğu için her tesise uygun değildir; ancak alıcı ortamın olmadığı, deşarj koşullarının çok sıkı olduğu veya ham suyun pahalı ya da kısıtlı olduğu durumlarda güçlü bir seçenektir. Aşamalı yaklaşım, yani önce yüksek oranlı geri kazanım, sonra gerekiyorsa ZLD, çoğu zaman daha ekonomik sonuç verir.

Hiç deşarj yapmayan tesisler için teknik rapor

Atıksuyunu arıtıp tamamını prosesinde yeniden kullanacak tesisler için Bakanlığın Proje Onay ve Teknik Rapor Hazırlama Kılavuzu ayrı bir teknik rapor formatı ve taahhütname örneği öngörür. Raporda su kütle dengesi, geri kazanılan suyun karakterizasyonu, yeniden kullanılacak su için özel parametre tablosu ve geri kazanılan suyun ürün kalitesine etkisi değerlendirilir. Bu raporu da hazırlıyoruz; bkz. proje onayı rehberi.

Nasıl çalışıyoruz?

Su denetimi: Tesisteki tüm su girişlerini, kullanım noktalarını ve atıksu çıkışlarını ölçerek su kütle dengesi çıkarırız. Çoğu zaman en ucuz su, kullanılmayan sudur; kaynakta azaltma fırsatlarını burada görürüz.
Kullanım-kalite eşleştirmesi: Hangi atıksu akımının hangi kullanıma, hangi arıtma düzeyiyle verilebileceğini belirleriz. Akımları ayrı toplamak bazen tüm suyu arıtmaktan çok daha ekonomiktir.
Arıtılabilirlik ve pilot deneme: Membran tıkanma eğilimi, kimyasal ihtiyaç ve geri kazanım oranı için laboratuvar ve gerekirse pilot ölçekli deneme.
Tasarım, imalat, kurulum ve devreye alma.
İzinler ve raporlama: Bakanlık uygun görüşü, atıksu bilgi sistemi girişleri ve su verimliliği belgelendirmesi.

Kurucumuz Prof. Dr. Okan Tarık Komesli’nin akademik çalışmaları membran biyoreaktörler ve atıksu geri kazanımı üzerinedir. TÜBİTAK destekli projemizde atıksuların arıtılarak geri kullanılabilmesi için uzaktan kontrollü, kiralanabilir mobil membran biyoreaktör sistemi geliştirdik.

Sık sorulan sorular

Arıtılmış atıksuyu yeniden kullanmak için izin gerekir mi?

Atıksu Arıtma Tesisleri Teknik Usuller Tebliği’ne göre atıksuyun yeniden kullanımı konusunda Bakanlık uygun görüşü alınır. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği de evsel ve/veya endüstriyel nitelikli arıtılmış atıksuların Tebliğde belirlenen alanlarda Bakanlık uygun görüşü ile yeniden kullanılabileceğini belirtir.

Arıtılmış atıksu hangi alanlarda kullanılabilir?

Tebliğ; tarımsal sulama, endüstriyel tesislerde yeniden kullanım, çevresel yeniden kullanım ile genel temizlik, yangın suyu, maden ve hazır beton endüstrisinde toz kontrolü ve saha sulaması gibi diğer alanlar için ayrı hükümler ve EK 7’de kriterler içerir. Endüstriyel kullanım kriterleri Tebliğde tavsiye niteliğindedir.

Geri kazanımdan çıkan konsantre ne olur?

Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nin 28. maddesine göre yeniden kullanım için yapılan arıtımda oluşan konsantre suların alıcı ortama deşarjında, Bakanlıkça belirlenecek alıcı ortam deşarj kriterlerinin sağlanması zorunludur. Bu yüzden konsantre yönetimi tasarımın en başında ele alınmalıdır.

Yeniden kullanılan su miktarını bildirmek gerekir mi?

Evet. Aynı madde, arıtılmış atıksuyunu yeniden kullananların kullanılan miktarı ve kullanım amacını atıksu bilgi sistemine girmekle yükümlü olduğunu belirtir.

Sıfır sıvı deşarj nedir?

Tesisten hiçbir atıksuyun alıcı ortama ya da kanalizasyona verilmediği, suyun geri kazanılıp konsantrenin buharlaştırma gibi yöntemlerle katı hale getirildiği yaklaşımdır. Yatırım ve enerji ihtiyacı yüksektir; su kıtlığı, sıkı deşarj koşulları veya pahalı ham su durumunda değerlendirilir.

Kaynaklar

Son güncelleme: 30 Ekim 2026